Modus operandi – co to znaczy i jak je rozumieć?

Modus operandi (z łac. „sposób działania”) to powtarzalny i charakterystyczny schemat zachowania sprawcy podczas popełniania przestępstwa. Odzwierciedla on jego indywidualne cechy, wiedzę i doświadczenie. W dalszej części wyjaśniamy, skąd wzięło się to pojęcie i jak policja wykorzystuje je do rozwiązywania zagadek kryminalnych.

Czym dokładnie jest modus operandi?

Pojęcie modus operandi pochodzi z łaciny i dosłownie tłumaczy się je jako „sposób działania”. Jego pierwotna forma, modus furandi (od łac. fur – złodziej), pojawiła się w podręczniku Hansa Grossa, uznawanego za jednego z prekursorów nowoczesnej kryminalistyki. Już w 1913 roku w Anglii, a dekadę później w Polsce, powstawały profesjonalne rejestry opisujące metody pracy poszczególnych przestępców. Z czasem termin ten rozszerzył swoje znaczenie i dziś bywa używany w szerszym kontekście do opisu charakterystycznego stylu działania dowolnej osoby lub organizacji.

W ujęciu ścisłym definicja obejmuje nie tylko sam moment dokonywania czynu zabronionego. Kryminalistyka analizuje również zachowania poprzedzające przestępstwo, takie jak planowanie, obserwacja ofiary czy przygotowanie narzędzi, oraz działania następcze, czyli na przykład sposób zacierania śladów, ukrycia łupu lub ucieczkę z miejsca zdarzenia. To holistyczne spojrzenie pozwala na stworzenie pełnego obrazu psychofizycznego sprawcy.

Profesor Tadeusz Hanausek, wybitny polski kryminolog, zdefiniował to jako „powtarzający się sposób działania sprawcy, polegający na atakowaniu takich samych przedmiotów (dóbr), używaniu tych samych lub takich samych technicznych sposobów działania przestępczego, działaniu w podobnym czasie, miejscu czy okolicznościach”. W definicji tej zawiera się esencja zjawiska – powtarzalność wynikająca z unikalnych predyspozycji jednostki. Termin ten odnosi się głównie do przestępców zawodowych, którzy przez lata doskonalą swój warsztat.

Profesor Tadeusz Hanausek zdefiniował modus operandi jako powtarzający się sposób działania sprawcy, atakującego te same dobra i wykorzystującego identyczne techniki w zbliżonych okolicznościach czasowych oraz przestrzennych.

Jakie czynniki kształtują sposób działania?

Sposób przeprowadzenia przestępstwa nie jest przypadkowy. Determinuje go szereg elementów, które składają się na unikalną charakterystykę danego człowieka, tworząc swoisty podpis pod dokonanym czynem. Analitycy biorą pod lupę między innymi inteligencję, wiedzę i wykształcenie – one decydują o poziomie skomplikowania akcji. Nie bez znaczenia pozostaje także wykonywany zawód, który może dostarczać specjalistycznych umiejętności, na przykład w zakresie pokonywania zabezpieczeń elektronicznych. Całokształt nawyków, upodobań i tradycji przenosi się na sferę działań nielegalnych w sposób często nieuświadomiony dla samego przestępcy. Im bardziej złożone przestępstwo, tym wyraźniej zarysowuje się jego indywidualny styl działania, gdyż wymaga ono większego nakładu pracy i zaangażowania procesów myślowych.

Do kolejnych, równie istotnych determinant należą stan zdrowia oraz kondycja fizyczna, ponieważ ograniczenia ciała bezpośrednio wpływają na wybór metody ataku i pokonania przeszkód. Znaczenie ma także wiek i zdobyte doświadczenie, które mogą skłaniać do zmiany metod z bardziej siłowych na wyrafinowane. Często pomijanym, a niezwykle ważnym czynnikiem jest stan psychiczny w dniu zdarzenia, ewentualne psychopatie czy upośledzenia. Nie można ignorować również wpływu posiadanych narzędzi i środków finansowych, które otwierają lub zamykają dostęp do konkretnych technik. W efekcie nawet ten sam sprawca może modyfikować swój charakterystyczny schemat pod wpływem zaskakujących okoliczności lub w miarę nabywania nowych kompetencji – elastyczność ta nie neguje jednak istnienia trwałego rdzenia behawioralnego.

Jak analizuje się modus operandi?

Prawidłowo przeanalizowany schemat działania stanowi fundament do budowania wersji kryminalistycznych i zawężania kręgu podejrzanych. Proces odczytywania tych śladów jest żmudny i wymaga zgromadzenia informacji z wielu źródeł. Materiał dowodowy czerpie się przede wszystkim z oględzin miejsca zdarzenia, zeznań świadków, wyjaśnień podejrzanych oraz ekspertyz biegłych. Dużą rolę odgrywają także eksperymenty procesowo-kryminalistyczne i klasyczna praca operacyjna. Zebrany w ten sposób obraz nie identyfikuje jednoznacznie sprawcy, ale w znacznym stopniu go przybliża, obrazując jego potencjał intelektualny i manualny.

Trzy fazy przestępstwa

Aby stworzyć wierny profil, śledczy nie skupiają się wyłącznie na chwili dokonywania czynu. Wnikliwej obserwacji poddawana jest również faza przygotowania. Sprawdza się, czy czyn był planowany, w jakim stopniu, czy sprawca nawiązał wcześniej kontakt z ofiarą, a także czy zabezpieczył sobie fałszywe alibi, środki transportu lub wspólników. Te elementy świadczą o dojrzałości przestępczej i zdolnościach logistycznych. Stopień rozpoznania terenu i zdobycia wiedzy o poszkodowanym mówi wiele o determinacji i poziomie agresji.

W drugiej fazie, czyli podczas realizacji, ocenia się sposób dostania się na miejsce, ewentualne maskowanie, a także to, czy sprawca był uzbrojony i czy stosował środki odurzające. Kluczowych informacji dostarczają też czynności wykraczające poza główny cel, jak picie alkoholu na miejscu kradzieży czy słuchanie muzyki – sugerują one dużą pewność siebie, lekceważenie ryzyka lub działanie pod wpływem silnych emocji. Reakcja na nieprzewidziane sytuacje, na przykład na wtargnięcie osoby postronnej, ukazuje z kolei jego zdolność do adaptacji i opanowanie stresu.

Trzecia faza dotyczy działań po dokonaniu czynu. Tutaj pod lupę bierze się sposób opuszczenia miejsca zdarzenia, wybór trasy ucieczki i metody maskowania odwrotu. Badane są też starania mające na celu zmylenie organów ścigania, sposób ukrycia bądź spieniężenia łupu oraz zabezpieczenie narzędzi, które pomogły w jego zdobyciu. Powrót sprawcy na miejsce przestępstwa, wynikający z chęci przeżycia emocji na nowo, jest zjawiskiem spotykanym u sprawców z głębokimi zaburzeniami osobowości. Opis planowania i zachowania po zdarzeniu zawsze musi pozostawać w ścisłym, nierozerwalnym związku z istotą dokonanego czynu.

Ostatnim ogniwem analizy jest weryfikacja, czy podjęto celowe działania maskujące, jak pozorowanie innego motywu czy podrzucanie fałszywych dowodów. Wszystkie te informacje, naniesione na mapę zachowań, pozwalają na wyodrębnienie cech dystynktywnych, odróżniających jednego bandytę od drugiego, co jest bezcenne przy łączeniu spraw w serie.

Perseweracja i jej odmiany

Fundamentem powtarzalności jest perseweracja, czyli naturalna skłonność do automatycznego wykonywania tych samych czynności jedną, wyuczoną metodą. W kontekście działalności przestępczej termin ten przybiera kilka wymiarów, które tworzą szkielet identyfikacyjny dla śledczego. Gdy dany sposób postępowania staje się nawykiem, przestępca czuje się przy nim bezpiecznie i skutecznie, co zmniejsza jego czujność i zwiększa szansę na błąd. Wyróżnia się kilka podstawowych typów tej powtarzalności:

• Perseverantia subiecti – powtarzanie wyboru podobnego typu ofiary, co często wynika z określonych fantazji lub praktycznych uwarunkowań,
• Perseverantia modi specialis – schematyczne powielanie sekwencji działań podczas dokonywania czynu zabronionego,
• Perseverantia instrumenti – konsekwentny dobór tych samych lub analogicznych narzędzi, do których sprawca ma dostęp i które opanował w stopniu mistrzowskim,
• Perseverantia obiecti – powtarzalność w zakresie wyboru obiektu ataku, na przykład wyłącznie domów jednorodzinnych lub konkretnego modelu samochodu,
• Perseverantia loci – uporczywe działanie w tym samym lub bardzo podobnym obszarze geograficznym, który jest dla sprawcy znany i komfortowy.

Pojęcie perseverantia loci wskazuje, że przestępcy często przywiązują się do konkretnych rejonów, które znają lepiej niż policja. Ta powtarzalność miejsca wynika z minimalizacji ryzyka – działając na własnym osiedlu, sprawca potrafi błyskawicznie zniknąć w labiryncie znanych mu ulic i zakamarków.

Mechanizm perseweracji sprawia, że zautomatyzowany przez sprawcę sposób działania staje się jego nawykiem, zwiększając tym samym przewidywalność jego ruchów dla organów ścigania.

Jakie jest znaczenie modus operandi dla śledztwa?

W warsztacie kryminalistyka powtarzający się schemat jest traktowany jako specyficzny rodzaj śladu behawioralnego, który wskazuje na osobę sprawcy skuteczniej niż wiele dowodów materialnych. Dzięki niemu istnieje możliwość powiązania ze sobą kilku pozornie niepowiązanych incydentów z różnych jednostek policyjnych i założenie z wysokim prawdopodobieństwem, że stoi za nimi ten sam człowiek. Pozwala to na scentralizowanie działań pościgowych i przekazywanie sobie informacji między wydziałami. W praktyce łączenie wątków na podstawie charakterystycznego schematu pozwala na udowodnienie sprawstwa serii czynów przy udokumentowaniu winy za jeden z nich, ponieważ sąd uznaje logiczną ciągłość działań.

Zintegrowany System Informacji Policyjnej w Polsce posiada rozbudowaną kartotekę modus operandi, która umożliwia komputerowe filtrowanie podejrzanych według zadanych algorytmów. Mimo ogromnej mocy operacyjnej, trzeba pamiętać o żelaznej zasadzie procesowej – ustalony schemat działania nigdy nie może być jedynym i wyłącznym dowodem winy w sądzie. Stanowi on wyłącznie narzędzie ułatwiające czynności operacyjne, pomagające typować i wykluczać. Nie wolno opierać wyroku skazującego tylko na podstawie podobieństwa metody, gdyż zawsze istnieje ryzyko przypadkowej zbieżności lub celowego naśladownictwa. Dopiero potwierdzenie go twardymi dowodami technicznymi nadaje mu pełną wartość procesową.

Jak to wygląda w praktyce na przykładzie seryjnego zabójcy?

Aby zrozumieć, jak ten mechanizm sprawdza się w rzeczywistej walce ze zbrodnią, warto sięgnąć do konkretnych, opisanych w literaturze przypadków. Analiza opublikowana w 2014 roku w czasopiśmie „Security, Economy & Law” przez Jakuba Zawratkę, poświęcona była metodzie działania Zdzisława Marchwickiego, znanego jako Wampir z Zagłębia. Ten seryjny morderca, działający na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, atakował kobiety w specyficznych okolicznościach. Śledczy, przyglądając się jego wielokrotnie popełnianym błędom i rytuałom, dostrzegli sztywny szkielet zachowań, który nie ulegał ewolucji.

Na podstawie szczegółowego rozbioru techniki ataku, doboru ofiar oraz obsesyjnych zachowań na miejscu zbrodni, grupie dochodzeniowej udało się odtworzyć profil psychologiczny sprawcy. Przypisano mu określone cechy osobowości, co pozwoliło na odrzucenie wielu fałszywych tropów i znaczne zawężenie obszaru poszukiwań. Ten swoisty podpis kryminalny (sygnatura), który był bardziej złożony niż zwykły fizyczny dowód, naprowadził funkcjonariuszy na mężczyznę, który do czasu zatrzymania zdawał się doskonale wtapiać w lokalną społeczność. Przykład ten pokazuje, jak precyzyjna mapa przyzwyczajeń zbrodniarza staje się nicią Ariadny prowadzącą do jego kryjówki, nawet jeśli ten próbuje zmienić fizyczne elementy swojego wizerunku.