Notabene – co to znaczy i jak poprawnie używać tego zwrotu?

Notabene to wtrącana partykuła o znaczeniu „nawiasem mówiąc”, „w dodatku” lub „zresztą”. Jej zadaniem jest podkreślenie dodatkowej, często zaskakującej informacji pojawiającej się w zdaniu. W dalszej części tekstu pokażemy, jak precyzyjnie posługiwać się tym zwrotem i dlaczego jego prawidłowa pisownia ma znaczenie.

Co kryje się w słowie notabene?

Słownik języka polskiego PWN definiuje notabene jako wyraz wtrącony w tekst zdania, który poprzedza jakąś dodatkową, ale ważną informację. Użycie tej partykuły sprawia, że odbiorca natychmiast wyczuwa – teraz padnie coś istotnego, czego nie można przeoczyć. Taki zabieg retoryczny pozwala mówiącemu subtelnie zaakcentować fragment wypowiedzi bez przerywania jej płynności.

W codziennej komunikacji notabene pełni funkcję zbliżoną do następujących synonimów:

• nawiasem mówiąc,
• w dodatku,
• zresztą,
• przy tym,
• co ciekawe.

Co charakterystyczne, partykuła ta często wprowadza uwagę o charakterze dygresyjnym, która jednak nie burzy logiki wywodu. Przykładowo zdanie „Moje oceny, które notabene kosztowały mnie wiele wysiłku, nie zadowoliły rodziców” doskonale pokazuje, jak wtrącona uwaga wzmacnia emocjonalny wydźwięk komunikatu. Notabene może też sygnalizować, że mówiący dzieli się refleksją uboczną, która nagle przyszła mu do głowy.

W tekstach pisanych partykułę tę częściej spotkamy w publicystyce i esejach niż w suchych raportach. W polszczyźnie mówionej bywa używana przez osoby, które lubią budować zdania o rozbudowanej strukturze.

Skąd pochodzi notabene?

Wyrażenie wywodzi się z łacińskiego nota bene, które dosłownie oznacza „zauważ dobrze”. Rzymianie stosowali je, by zwrócić uwagę czytelnika na szczególnie istotny fragment tekstu – coś w rodzaju odręcznego wykrzyknika na marginesie. Z czasem zwrot ten trafił do wielu języków europejskich, zachowując zbliżone znaczenie i funkcję.

W polszczyźnie łaciński rodowód wciąż jest wyczuwalny, choć samo sformułowanie uległo całkowitej asymilacji. Dziś mało kto zastanawia się nad pierwotnym sensem tych dwóch słów – posługujemy się nimi automatycznie, jak każdym innym spójnikowym wtrąceniem. Interesujące jest jednak, że łacińskie „nota” (uwaga, znak) przetrwało także w takich słowach jak notatka czy notariusz.

Notabene czy nota bene – która forma jest właściwa?

W języku polskim obowiązuje pisownia łączna: notabene. Wyraz ten funkcjonuje jako zrost, mający jeden główny akcent, i taką właśnie postać znajdziemy we współczesnych słownikach.

Zapis rozdzielny – nota bene – jest poprawny tylko wtedy, gdy cytujemy oryginalne łacińskie sformułowanie i celowo odwołujemy się do jego obcojęzycznego brzmienia. W typowej polszczyźnie, zarówno mówionej, jak i pisanej, stosujemy wersję łączną, która od dawna jest uznawana za normę. Co więcej, zapis łączny podkreśla, że traktujemy to wyrażenie jako rodzimą partykułę, a nie obcy wtręt.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu zdarzało się spotkać obie formy, ale procesy adaptacyjne języka przesądziły o upowszechnieniu wariantu „notabene”. Warto też pamiętać, że w tekstach drukowanych można natknąć się na skrót nb. (od łacińskiego zapisu), który w notatkach czy przypisach pełni podobną funkcję.

Jak wpleść notabene w zdanie?

Partykuła ta jest bardzo elastyczna pod względem pozycji w zdaniu. Najczęściej stawiamy ją bezpośrednio przed tym elementem wypowiedzi, który chcemy uwypuklić. Oto kilka naturalnych przykładów użycia zaczerpniętych z codziennych sytuacji:

• Kupiłem wczoraj bochenek chleba, notabene upieczony jeszcze tego samego ranka.
• Spotkałem ją na konferencji – notabene pierwszego dnia wakacji.
• Wróciliśmy późno, co notabene nie spodobało się sąsiadom.
• Przeczytałem tę książkę w dwa wieczory, notabene poleconą mi przez wykładowcę.

Widać więc, że notabene nie narzuca sztywnego szyku. Może stać na początku wtrącenia, w jego środku albo nawet po przecinku otwierającym zdanie podrzędne. Ważne, by oddzielić je przecinkami lub myślnikami, ponieważ ma ono charakter wtrącenia – podobnie jak wyrażenia „swoją drogą” czy „prawdę mówiąc”.

Gdzie umieścić notabene, by zabrzmiało naturalnie?

Zbyt częste lub przesadnie manieryczne wtrącanie tej partykuły może brzmieć sztucznie. Lepiej używać jej oszczędnie, sygnalizując naprawdę interesującą uwagę. Gdy mówimy o czymś z pasją, notabene pozwala na chwilę zejść z głównego wątku i dodać „smaczek”, który odbiorca zapamięta. W tekstach prasowych często widuje się je w nawiasach, gdzie uwypukla niespodziewane zestawienia faktów – na przykład: „(był to notabene jedyny mecz tych drużyn w sezonie)”.

W języku mówionym warto postawić na lekkość – jeśli przesadzimy z liczbą wtraceń, rozmówca może odnieść wrażenie, że nasza wypowiedź jest przeładowana dygresjami. Z kolei w esejach notabene znakomicie sprawdza się jako sygnał, że autor zamierza podzielić się refleksją poboczną, która jednak rzuca nowe światło na główny temat.

Notabene a angielskie BTW

Podobieństwo do swobodnego, internetowego BTW (by the way) jest zauważalne, jednak niepełne. BTW wprowadza luźną uwagę, często na zasadzie „przy okazji”, podczas gdy polskie notabene ma silniejszy akcent – mówi: „zwróć uwagę, to ważne”. Mimo to w nieformalnych rozmowach oba zwroty mogą pełnić zbliżoną rolę. Różnica tkwi głównie w rejestrze: BTW pasuje do czatów i SMS-ów, notabene zaś do wypowiedzi bardziej starannych, choć wciąż naturalnych.

Czym różni się notabene od nomen omen?

Nomen omen to również zwrot łaciński, ale znaczy coś zupełnie innego: „imię jest wróżbą” (od pełnego nomen atque omen). Używa się go, gdy nazwisko lub nazwa przypadkowo pasuje do czyichś cech – na przykład, gdy dentysta nazywa się Kłapacz. Z kolei notabene nigdy nie odnosi się do znaczenia imienia; służy jedynie dodaniu ważnej informacji. Pomylenie tych dwóch wyrażeń jest dość częste, zwłaszcza w wypowiedziach publicznych, gdzie mówcy chcą zabrzmieć erudycyjnie.

Notabene to partykuła kontekstowa, która rozszerza treść zdania. Nomen omen natomiast buduje związek między nazwą własną a rzeczywistymi właściwościami jej nosiciela.

Pomyłka może prowadzić do niezamierzonego absurdu. Gdyby ktoś powiedział: „Profesor Kowalski, notabene genialny matematyk”, byłoby poprawnie. Gdyby jednak użył formy nomen omen, sugerowałby, że nazwisko Kowalski wróży geniusz matematyczny – a to już zupełnie inny sens. Dlatego tak istotne jest świadome wybieranie właściwego zwrotu.